Kızlık soyadını kullanma hakkı, Türk aile hukukunda son yıllarda köklü değişikliklere uğrayan konulardan biridir. Yıllarca kadın eşin evlilikten sonra yalnızca bekârlık soyadını kullanması yasaklanmış; ancak Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay kararları, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatları ile uyum arayışı çerçevesinde bu yaklaşım köklü biçimde revize edilmiştir. Bugün gelinen noktada evli kadın, herhangi bir mazeret göstermeksizin bekârlık soyadını tek başına kullanma hakkına sahiptir; boşanan kadın ise kural olarak evlenmeden önceki soyadına döner fakat ciddi yararının bulunması durumunda eski eşinin soyadını kullanmaya devam edebilir. Bu rehberde kızlık soyadı kullanımının güncel hukuki çerçevesini, başvuru yolunu, dilekçe içeriğini, mahkeme sürecini, nüfus müdürlüğü işlemlerini ve boşanma sonrası tercihleri ayrıntılı biçimde ele alıyoruz.
Yasal Çerçeve ve Güncel Durum
Türk Medeni Kanunu m. 187, “Kadın, evlenmekle kocasının soyadını alır; ancak evlendirme memuruna veya daha sonra nüfus idaresine yapacağı yazılı başvuruyla kocasının soyadı önünde önceki soyadını da kullanabilir” hükmünü içeriyordu. Bu hüküm, kadın eşe tek başına kızlık soyadını kullanma hakkı tanımıyordu. Ancak yıllar içinde konuya ilişkin uluslararası ve ulusal yargısal gelişmeler, mevzuatın evrimine kapı araladı:
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi — Ünal Tekeli / Türkiye (2004): AİHM, mevzuatın kadını bekârlık soyadını tek başına kullanmaktan alıkoymasını AİHS m. 14 (ayrımcılık yasağı) ile m. 8 (özel hayatın korunması) ihlali olarak değerlendirdi.
Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kararları: Özellikle Sevim Akat Eşki (B. No: 2013/2187) ve Gülsim Genç (B. No: 2013/4439) başvurularında, kadınların yalnızca bekârlık soyadını kullanması taleplerinin reddedilmesini Anayasa’nın 20. maddesinde düzenlenen özel hayatın korunması hakkının ihlali olarak saptadı.
Anayasa Mahkemesi 2023 kararı: TMK m. 187’nin birinci cümlesi, Anayasa’nın 10. maddesindeki eşitlik ve 20. maddesindeki özel hayatın korunması ilkelerine aykırı bulunarak iptal edildi. Kararın Resmî Gazete’de yayımlanmasından itibaren dokuz ay içinde gerekli yasal düzenlemenin yapılması için Meclis’e süre tanındı.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararları: Yüksek mahkeme, uluslararası sözleşmelerin iç hukukta doğrudan uygulanabilirliği çerçevesinde kadın eşin bekârlık soyadını tek başına kullanabileceğine hükmeden yerel mahkeme kararlarını onamıştır.
Bu yargısal birikim sonucunda bugün evli kadının yalnızca kızlık soyadını kullanması talebi, herhangi bir haklı sebep göstermeksizin kabul edilmektedir. Yine de uygulama il nüfus müdürlükleri arasında farklılık gösterebildiğinden idari başvuru yerine aile mahkemesine dava açma yolunu tercih edenler daha hızlı sonuç almaktadır.
Kızlık Soyadına Dönüş İçin Başvuru Yolları
1. Aile Mahkemesinde Dava Açma
En güvenli ve uygulamada en yaygın yol, aile mahkemesinde kızlık soyadını kullanma davası açmaktır. Dava, davacı kadının yerleşim yeri aile mahkemesinde görülür; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Dilekçede şu hususlar yer almalıdır:
Davacının kimlik, adres ve nüfus kayıt bilgileri.
Evlilik tarihi ve eşin kimlik bilgileri.
Anayasa Mahkemesi’nin ilgili kararları, AİHM Ünal Tekeli kararı ve Anayasa m. 90/5’in doğrudan uygulanması talebi.
Nüfus kütüğünde “kocanın soyadı” yerine yalnızca kızlık soyadının yazılması talebi.
Deliller: Nüfus kayıt örneği, evlilik cüzdanı, varsa önceki idari başvuru cevabı.
Uygulamada duruşmaya vekil ile katılmak yeterlidir; tarafların bizzat hazır bulunması zorunlu değildir. Dava genellikle tek celsede sonuçlanır ve kararın kesinleşmesiyle birlikte nüfus müdürlüğüne bildirilmek suretiyle kimlik ve pasaport belgelerinde değişiklik yapılır.
2. Nüfus Müdürlüğüne İdari Başvuru
Bazı nüfus müdürlükleri, Anayasa Mahkemesi iptal kararını esas alarak idari başvuru yoluyla kızlık soyadına dönüşü kabul etmektedir. Başvuruda şu belgeler istenir:
Kimlik fotokopisi.
Evlilik cüzdanı.
Vekille başvuru yapılıyorsa özel yetkili vekâletname.
Başvuru dilekçesi ve Anayasa Mahkemesi kararına atıf.
Ne yazık ki idari başvurular bazı illerde reddedilmektedir. Reddedilen başvurular için ya yeniden başvuru yapılabilir ya da doğrudan aile mahkemesine dava açılır. Bu belirsizlik, uygulamada dava yolunun idari başvurudan daha güvenilir kabul edilmesine yol açmaktadır.
Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararı, evli kadının bekârlık soyadını tek başına kullanmasını hukuken teminat altına almıştır.
Çift Soyadlı Kullanım
TMK m. 187’nin iptal edilmeyen kısmı çerçevesinde kadın, evlenme sırasında veya sonrasında nüfus idaresine yapacağı yazılı başvuruyla kocasının soyadı önünde bekârlık soyadını da kullanabilir. Bu “çift soyadlı kullanım”, iptal kararından önce de mümkündü ve bugün hâlâ geçerlidir. Uygulamada özellikle akademisyen, yazar, serbest meslek mensubu kadınlar için kariyer sürekliliği açısından tercih edilen bir yoldur.
Çift soyadlı kullanım için mahkeme kararına gerek yoktur; nüfus müdürlüğüne başvuru yeterlidir. Kadın eş isterse bu başvuruyu evlenme anında evlendirme memuruna, isterse evlilikten sonra nüfus idaresine yapabilir.
Boşanmadan Sonra Soyadı: TMK m. 173
Boşanmanın sonuçlarından biri de soyadıdır. TMK m. 173 uyarınca:
Kural: Boşanma hâlinde kadın, evlenme ile kazandığı kişisel durumu korur; ancak evlenmeden önceki soyadını yeniden alır.
Dul kadın bakımından: Kocanın ölümü sebebiyle evlilik sona ermişse kadın, önceki soyadı yerine kocasının soyadını kullanmaya devam edebilir.
Eski eşin soyadını kullanmaya devam etme istisnası: Kadının boşandığı kocasının soyadını kullanmakta menfaati bulunduğu ve bunun kocaya zarar vermeyeceği ispatlandığı takdirde, talebiyle hâkim kocasının soyadını taşımasına izin verir. Kocanın durumunun değişmesi hâlinde bu izin geri alınabilir.
Uygulamada kadın eş, iş yaşamında, akademik kariyerde, sosyal çevrede uzun yıllardır evlenme soyadıyla tanınıyorsa ya da çocukların velayeti kendisinde olup velayet düzeninin bozulmaması için aynı soyadının korunması yararlı görülüyorsa, mahkeme talebi olumlu karşılamaktadır.
Başvuru ve Dava Süreci: Aşama Aşama
Belge hazırlığı: Nüfus kayıt örneği, kimlik, evlilik cüzdanı, varsa idari başvuru evrakı.
Vekâletname: Avukata başvurma durumunda özel yetkili vekâletname (isim soyadı düzeltme, nüfusta işlem yapma yetkileri) noterde düzenlenir.
Dilekçe hazırlığı: Yasal dayanaklar, Anayasa Mahkemesi ve AİHM kararları, talep sonucu açık biçimde belirtilir.
Dava açma: Aile mahkemesi ya da asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla, ikamet adresine göre yetkilidir.
Duruşma: Genellikle tek celsede tamamlanır. Davalı olarak nüfus müdürlüğü gösterilir ve nüfus müdürlüğü genellikle cevap dilekçesi sunarak işlemin yargı kararıyla yapılacağını belirtir.
Karar: Mahkeme, kızlık soyadının kullanımına izin verir; kararda nüfus kütüğüne hangi şekilde işleneceği açıkça belirtilir.
Kesinleşme ve nüfus işlemleri: Karar tebliği ve iki haftalık istinaf süresi sonunda kesinleşir; kesinleşen ilam, nüfus müdürlüğüne gönderilerek kimlik, pasaport ve ehliyetteki değişiklikler yapılır.
Kararın nüfus kayıtlarına işlenmesinden sonra banka, tapu sicil, ticaret sicili, SGK, okul, çalıştığı kurum gibi her yerde soyadı değişikliği ayrı ayrı güncellenmelidir. Aksi hâlde resmi işlemlerde tutarsızlıklar ortaya çıkabilir.
Dilekçe İçeriği: Hangi Hususlar Yer Almalı?
Hukuki dayanaklar: Anayasa m. 10, 20, 90/5; AİHS m. 8 ve m. 14; AİHM Ünal Tekeli / Türkiye; AYM 2013/2187 ve 2013/4439 sayılı kararlar; AYM’nin TMK m. 187 birinci cümlesini iptal eden 2023 tarihli kararı.
Somut gerekçe: Meslek hayatındaki tanınırlık, akademik yayın listesi, çocukların kimlik sürekliliği gibi gerekçeler (zorunlu olmamakla birlikte dosyayı zenginleştirir).
Talep sonucu: Kızlık soyadının tek başına kullanılmasına izin verilmesi; nüfus kayıtlarında gerekli değişikliğin yapılması; yargılama giderleri ve vekâlet ücretinin karşı tarafa yüklenmesi.
Ek deliller: Nüfus kayıt örneği, evlilik cüzdanı, varsa işveren veya akademik kurumun soyadının iş hayatındaki önemini belirten yazısı.
Masraflar ve Harçlar
Dava; aile mahkemesi başvuru harcı, peşin harç, gider avansı (tebligat, posta, bilirkişi) ve varsa vekâlet ücreti kalemlerinden oluşur. 2026 yılı itibarıyla ortalama masraflar 4.000–7.000 TL bandındadır; büyükşehirlerde vekâlet ücreti buna eklendiğinde toplam bedel artabilir. Kararın kesinleşmesinin ardından nüfusta yapılan değişiklik için ayrıca harç alınmaz.
Boşanan kadın kural olarak önceki soyadına döner; menfaati varsa eski eşin soyadını kullanmaya devam etme izni talep edebilir.
Pratik Senaryolar
Senaryo 1: Akademisyen Kadın
Yıllardır kızlık soyadıyla makaleler yayımlayan bir akademisyen, evlenme nedeniyle kocasının soyadını alsa da akademik kariyerinin sürekliliği için tek soyadlı kullanıma dönmek istemektedir. Aile mahkemesinde açılan dava, YÖK ve ulusal indekslerdeki yayın listesi ile desteklenerek kısa sürede kabul edilir. Kararın kesinleşmesiyle birlikte doktora ve doçentlik unvanları yeni soyadı ile yeniden düzenlenir.
Senaryo 2: Boşanma Sonrası Çocuklu Anne
İki çocuğu olan ve velayetleri kendisinde olan anne, boşanma sonrasında kızlık soyadına dönmek yerine eski eşinin soyadını kullanmaya devam etmek istemektedir. Gerekçe olarak çocuklarla ortak soyadı sayesinde okul, hastane ve sosyal hayatta yaşanan belirsizliklerin önüne geçilmesi gösterilir. Hâkim TMK m. 173/2 uyarınca menfaatin varlığını ve eski eşe zarar vermeyeceğini değerlendirerek izin verir.
Senaryo 3: Ticari Hayat ve Marka Algısı
Kendi adını taşıyan ticari marka sahibi bir kadın, evlilik sonrasında kızlık soyadının markalaşmış kimliğini korumak için yalnızca bekârlık soyadını kullanmak ister. Mahkeme, marka tescil belgeleri ve ticari unvan kayıtlarını delil kabul ederek talebi kabul eder.
Senaryo 4: Dul Kadın ve Kocanın Soyadı
Eşi vefat eden kadın, TMK m. 173 uyarınca kocasının soyadını kullanmaya devam edebilir. Ancak çocuklarıyla birlikte baba soyadına dönmek isteyen dul kadın, yine aynı maddede tanınan hakkı kullanarak kızlık soyadına dönebilir.
Dava açmadan önce son tarihli nüfus kayıt örneği ve e-Devlet’ten alınacak kimlik bilgilerini dosyaya ekleyin.
Vekâletname düzenlerken yalnızca “dava takibi” değil, “nüfus kaydında isim-soyadı değişikliği” yetkisini de açıkça ekletin.
Kariyer, marka veya çocuklarla ilgili somut sebepler varsa bunları destekleyici belgelerle sunun; zorunlu olmasa da hâkimin kanaatini güçlendirir.
Boşanma sonrasında TMK m. 173/2 kapsamında eski eşin soyadını kullanmaya devam etmek istiyorsanız, boşanma dilekçesinde bu talebinizi ayrıca belirtin. Sonradan ayrı dava ile de talep etmek mümkündür.
Karar kesinleştikten sonra ilgili kurumların talep ettiği belge listesini önceden alın; güncelleme sürecini takvimleyerek tek tek tamamlayın.
Çocuklarla aynı soyadında olmak istiyorsanız TMK m. 173/2 kapsamında eski eş soyadını kullanmaya devam izni talep etmeniz ya da çocuğun soyadının değiştirilmesi davasını planlamanız gerekir.
Sonuç
Kızlık soyadını kullanma hakkı, Türk hukukunda uluslararası standartlara ulaşmış ve eşitlik ilkesiyle özel hayatın korunması ilkesi ışığında güçlü bir temel kazanmıştır. Anayasa Mahkemesi’nin TMK m. 187’nin ilgili kısmını iptal etmesi, evli kadının bekârlık soyadını tek başına kullanma talebini haklı kılmak için ayrı bir sebep göstermesine gerek bırakmamıştır. Boşanma sonrasında ise kural olarak kadın kızlık soyadına döner; ancak kariyer sürekliliği, çocuklarla aynı soyadına sahip olma isteği veya ekonomik–sosyal gerekçelerle eski eşin soyadını kullanmaya devam etmek istediği takdirde, TMK m. 173/2 kapsamında hâkimden izin talep edebilir. Sürecin hızlı ve eksiksiz ilerlemesi için aile hukuku konusunda deneyimli bir avukatla çalışmak; hem duruşma sürecinin kısalmasını hem de nüfus kayıtlarına kadar uzanan idari adımların sorunsuz tamamlanmasını sağlayacaktır. İzmir’de veya farklı bir ilde olsanız da yerel uygulamaları bilen bir hukuki danışmanla ilerlemek, soyadı meselesini kişisel özgürlüğünüzün güvenli bir parçası hâline getirecektir.
